NECTA Form Six Lugha ya 2 (Kiswahili) Mwongozo wa Mitihani

Rasilimali kamili inayofunua muundo wa mtihani, mada, malengo ya NECTA, maswali ya kawaida pamoja na majibu ya kielelezo, na mikakati ya maandalizi

"Kiswahili ndio utambulisho wetu, lugha ya taifa na mawasiliano katika Tanzania"

Nambari ya Mtihani: 024

Utangulizi wa Mtihani wa Lugha ya 2

Mtihani wa Lugha ya 2 (Kiswahili) wa Kidato cha Sita unachukuliwa chini ya Baraza la Mitihani la Tanzania (NECTA) kama sehemu ya Mitihani ya Kidato cha Sita (ACSEE). Mtihani huu unachunguza uwezo wa mwanafunzi katika kutumia lugha ya Kiswahili kwa ustadi katika miktadha mbalimbali ya kitaaluma, kijamii na kiutendaji.

Muundo wa Mtihani: Karatasi ya Lugha ya 2 ina sehemu tatu (A, B, na C) zinazochunguza uwezo mbalimb wa lugha. Muda wake ni masaa 3 na alama zake jumla ni 100. Mwanafunzi anahitajika kujibu maswali yote katika Sehemu A na B, na kuchagua swali moja kutoka Sehemu C.

Lugha ya 2 siyo tu kuhusu sarufi na msamiati bali inajumuisha uwezo wote wa mawasiliano ikiwemo usomaji wa kina, ufupisho, insha, na uchambuzi wa lugha. Ustadi wa lugha ya Kiswahili ni muhimu kwa mafanikio ya kitaaluma na fursa za kitaaluma na kibiashara nchini Tanzania na nje.

Muundo wa Mtihani

Karatasi ya Lugha ya 2 imepangwa kimfumo ili kuchunguza uwezo mbalimb wa lugha:

A SEHEMU A: USOMAJI NA UFUPISHO

Alama Jumla: 40 | Muda Unayotakiwa: dakika 70

Sehemu hii inachunguza uwezo wa kusoma na kufupisha. Mwanafunzi husoma kifungu kimoja au viwili na kujibu maswali kulingana na kifungu hicho.

Maswali ya Ufahamu: alama 25 Ufupisho: alama 15

B SEHEMU B: SARUFI NA MSAMIATI

Alama Jumla: 40 | Muda Unayotakiwa: dakika 70

Sehemu hii inachunguza sarufi, muundo wa sentensi, na msamiati kupitia aina mbalimb za maswali.

Mazoezi ya Sarufi: alama 20 Msamiati: alama 10 Uundaji wa Sentensi: alama 10

C SEHEMU C: INSHA

Alama Jumla: 20 | Muda Unayotakiwa: dakika 40

Mwanafunzi huchagua mada moja kutoka kwa chaguo kadhaa na kuandika insha iliyopangwa vizuri.

Maudhui na Upangaji: alama 10 Matumizi ya Lugha: alama 10

Kumbuka: Mtihani wa Kiswahili unazingatia matumizi ya lugha katika miktadha halisi ya maisha, sio tu ujuzi wa kanuni za sarufi. Uwezo wa kuwasilisha mawazo kwa uwazi na usahihi ndio lengo kuu.

Mada na Uwezo wa Lugha ya 2

Mtaala wa Lugha ya 2 umeundwa kukuza uwezo kamili wa lugha ya Kiswahili katika maeneo kadhaa muhimu:

1. Ufahamu na Usomaji wa Kina

• Kuelewa maana ya wazi na ya kinachofichika katika matini
• Kutambua wazo kuu na maelezo ya kusaidia
• Kutambua muundo na upangaji wa matini
• Kufanya uhisi na makisio
• Kuchambua kusudi, mtazamo, na toni ya mwandishi
• Kutathmini hoja na ushahidi katika matini

2. Ufupisho na Muhtasari

• Kutambua hoja muhimu katika kifungu
• Kufupisha na kukusanya habari kwa maneno ya mwandishi mwenyewe
• Kudumisha maana asilia huku ukipunguza urefu
• Kutumia viunganishi lugha vinavyofaa
• Kuzingatia kikomo cha maneno kilichowekwa
• Kuandika kwa lugha ya wazi na fupi

3. Sarufi na Muundo wa Sentensi

• Nyakati na matumizi ya vitenzi
• Muundo wa sentensi na mabadiliko ya sentensi
• Marejesho na uakifishaji
• Matumizi ya kiwakilishi, kivumishi, kielezi
• Matumizi ya viunganishi na vihusishi
• Matumizi ya 'ka' na 'ki'
• Sauti na umbo la maneno

4. Msamiati na Maendeleo ya Maneno

• Uundaji wa maneno (viambishi awali, viambishi tamati)
• Visawe, kinyume, na homonimu
• Matumizi ya msamiati kulingana na muktadha
• Semi, nahau, na misemo ya Kiswahili
• Lugha fasaha na lugha ya kawaida
• Msamiati wa kitaaluma na wa kibiashara

5. Uandishi wa Insha

• Insha za hoja na mjadala
• Insha za maelezo na simulizi
• Barua rasmi na zisizo rasmi
• Ripoti na makala
• Hotuba na mabishano
• Upangaji (utangulizi, kiini, hitimisho)
• Kuandika aya zenye muundo mzuri

6. Matumizi ya Lugha katika Muktadha

• Lugha fasaha na ya kawaida
• Lugha ya mithali na tahadhari
• Alama za uandishi na tahajia
• Uhariri na uhakiki wa kazi
• Uchambuzi na ufasiri wa matini
• Usomaji wa kina na majibu

Malengo ya Mtihani wa NECTA

NECTA huunda mtihani wa Lugha ya 2 ili kuchunguza uwezo maalum unaolingana na mtaala wa Tanzania. Mtihani unalenga kutathmini uwezo wa mwanafunzi wa:

Uwezo wa Mawasiliano

Uwezo wa Kusikiliza na Kuzungumza

Ingawa haya hayajaribiwi moja kwa moja, yanatumika kama msingi wa uwezo wa kufahamu na kuelezea unaochunguzwa kwa maandishi.

Uwezo wa Kusoma

Kuelewa na kufasiri aina mbalimb za matini ikiwemo simulizi, maelezo, hoja, na maagizo.

Uwezo wa Kuandika

Kutoa matini zilizounganika vizuri kwa madhumuni na watazamaji tofauti kwa kutumia lugha ifaayo.

Uwezo wa Kisarufi

• Usahihi wa Kisarufi: Kutumia miundo sahihi ya sarufi, nyakati, na muundo wa sentensi kulingana na muktadha
• Rasilimali za Msamiati: Kutumia anuwai ya msamiati kwa usahihi na ufaao
• Usahihi wa Kiandishi: Kutumia herufi kubwa, alama za uandishi, na tahajia kwa usahihi
• Ufaao wa Kimtindo: Kubadilisha matumizi ya lugha kulingana na mtindo, watazamaji, na madhumuni

Uwezo wa Kimkakati

• Mikakati ya Ufahamu: Kutumia mbinu za kusoma haraka, kusoma kwa kina, na usomaji wa kina ili kutoa habari
• Uwezo wa Kufupisha: Kutambua wazo kuu, kuondoa marudio, na kusanyisha habari kwa ufupi
• Mikakati ya Uandishi: Kupanga, kuandika rasimu, kurekebisha, na kuhariri kazi ya maandishi kwa ufanisi
• Kutatua Matatizo: Kutumia vidokezo vya muktadha, uchambuzi wa maneno, na uhisi kushinda vikwazo vya ufahamu

Uwezo wa Kijamii na Kitamaduni

• Ufahamu wa Kitamaduni: Kutambua marejeo ya kitamaduni na muktadha katika matini za Kiswahili
• Mtindo Ufaao: Kutofautisha kati ya lugha fasaha, isiyo rasmi, ya kitaaluma, na ya kiufundi
• Ufahamu wa Watazamaji: Kubadilisha lugha ili kufaa wasomaji na madhumuni tofauti

Lengo Kuu la Mtihani: Karatasi ya Lugha ya 2 inasisitiza uwezo wa kiutendaji—uwezo wa kutumia Kiswahili kwa ufanisi kwa mawasiliano ya maisha halisi—sio tu ujuzi wa kinadharia wa kanuni za sarufi.

Maswali ya Kawaida ya Mtihani na Majibu ya Kielelezo

Kulingana na uchambuzi wa mitihani ya zamani ya NECTA Lugha ya 2, hapa kuna aina za maswali zinazojaribiwa mara kwa mara pamoja na majibu ya kielelezo:

1 Swali la Ufahamu na Ufupisho

Maelekezo ya Kawaida: "Soma kifungu kifuatacho kwa makini na kisha jibu maswali yanayofuata. Baada ya kujibu maswali, fupisha kifungu hicho kwa si zaidi ya maneno 120."

Mkakati wa Kujibu

Mbinu ya Maswali ya Ufahamu:

1. Soma kifungu mara mbili: Mara ya kwanza kwa ufahamu wa jumla, mara ya pili kwa uchambuzi wa kina
2. Pigia mstari hoja muhimu: Weka alama wazo kuu, hoja, na ushahidi unaosaidia
3. Jibu kwa maneno yako mwenyewe: Epuka kuinuka maneno moja kwa moja kutoka kifungu
4. Taja namba za mistari: Unapoombwa "nukuu" au "onyesha ushahidi," jumuisha marejeo maalum ya mstari
5. Angalia mgawo wa alama: Majibu marefu kwa kawaida yanahitajika kwa maswali yenye alama nyingi

Mkakati wa Ufupisho:

1. Tambua hoja kuu: Kwa kawaida hoja 4-6 muhimu katika kifungu cha kawaida
2. Ondoa mifano na marudio: Zingatia hoja za msingi
3. Tumia ufupishaji: Eleza mawazo kwa maneno tofauti huku ukidumisha maana
4. Dumisha mtiririko wa kimantiki: Tumia viunganishi lugha (hata hivyo, kwa hiyo, zaidi ya hayo) kuunganisha hoja
5. Zingatia kikomo cha maneno: Zoea kuhesabu maneno ili kukuza ujuzi wa kukisia
6. Andika kwa sentensi kamili: Epuka fomu ya kumbukumbu au alama isipokuwa umeagizwa

Mfano wa Ufupisho: "Kifungu kinazungumzia changamoto za maendeleo endelevu Tanzania, kikizingatia maeneo matatu makuu: uhifadhi wa mazingira, ukuaji wa kiuchumi, na usawa wa kijamii. Mwandishi anadai kuwa..."

2 Sarufi na Mabadiliko ya Sentensi

Maelekezo ya Kawaida: "Andika upya sentensi zifuatazo kulingana na maelekezo uliyopewa baada ya kila sentensi."

Mkakati wa Kujibu na Mifano

Aina ya Maelekezo	Sentensi Asili	Sentensi Iliyobadilishwa
Badilisha kuwa hali timilifu	Serikali inajenga shule mpya vijijini.	Shule mpya zinajengwa vijijini na serikali.
Anza kwa "Hakuwa mpaka"	Alitambua kosa lake tu wakati ulikuwa tayari marehemu.	Hakuwa mpaka ulikuwa tayari marehemu alipotambua kosa lake.
Unganisha kwa kutumia kishazi cha sifa	Mwanafunzi alifanikiwa mitihani. Mama yake ni mwalimu.	Mwanafunzi ambaye mama yake ni mwalimu alifanikiwa mitihani.
Badilisha kuwa usemi wa taarifa	"Nitaviyita Dar es Salaam mwezi ujao," alisema John.	John alisema kuwa ataviyita Dar es Salaam mwezi ujao.
Andika upya kwa kutumia kishazi cha masharti	Jitahidi sana na utafanikiwa mtihani.	Ukitahidi sana, utafanikiwa mtihani.

Kanuni Muhimu za Sarufi Kujifunza:

• Matumizi sahihi ya ki- na ka- katika sentensi
• Uakifishaji na marejesho katika sentensi ngumi
• Tofauti kati ya -li-, -na-, -ta- katika vitenzi
• Matumizi ya viunganishi: lakini, hata hivyo, kwa hiyo
• Mabadiliko ya nyakati katika usemi wa taarifa

3 Msamiati na Uundaji wa Maneno

Maelekezo ya Kawaida: "Kwa kila sentensi ifuatayo, chagua neno sahihi kutoka kwenye mabano ili kujaza nafasi." AU "Unda neno linalofaa kutoka kwa neno asilia ulilopewa ili kukamilisha kila sentensi."

Mkakati wa Kujibu na Mifano

Aina za Kawaida za Maswali ya Msamiati:

Aina ya Swali	Mfano	Jibu
Uchaguzi wa Neno	Kamati ita______ (kubali/kubaliana) kanuni mpya mwezi ujao.	kubali (maana kukubali rasmi)
Uundaji wa Neno	______ (amua) yake kuach kazi ilimshangaza wote ofisini.	Uamuzi (umbo la jina linahitajika)
Visawe/Vinyume	Tafuta neno lenye maana kinyume na "muda mfupi"	muda mrefu, wa kudumu, wa kudumu
Semi za Kiswahili	Baada ya kashfa, sifa yake ilikuwa ______ (juu ya miamba/katika hewa).	juu ya miamba (maana katika hatari)
Nahau na Misemo	Mtu anayefanya kazi kwa bidii husema "______"	Mvumilivu hula mbivu

Viambishi Awali na Tamati vya Kawaida:

• Viambishi awali: m-, wa-, ki-, vi-, ji-, ma-, u-, ku-, pa-, mu-
• Viambishi tamati vya vitenzi: -a, -e, -i
• Viwakilishi: mimi, wewe, yeye, sisi, ninyi, wao
• Vihusishi: katika, kwa, ya, na, kama, mpaka
• Vielezi: hapa, pale, sasa, kisha, kabisa

4 Uandishi wa Insha

Maelekezo ya Kawaida: "Chagua moja ya mada zifuatazo na uandike insha ya baina ya maneno 250 na 300."

Muundo wa Kielelezo wa Insha

Mfano wa Mada: "Faida na hasara za mitandao ya kijamii kwa wanafunzi."

Utangulizi (Takriban maneno 50):

"Katika enzi ya kidijitali, mitandao ya kijamii imekuwa sehemu muhimu ya maisha ya wanafunzi duniani kote. Ingawa majukwaa haya yanatoa fursa zisizokuwa na kifani za mawasiliano na kujifunza, pia yanakabiliwa na changamoto kubwa. Insha hii itachunguza faida na hasara za matumizi ya mitandao ya kijamii miongoni mwa wanafunzi."

Aya ya Kwanza - Faida (Takriban maneno 80):

"Kwanza, mitandao ya kijamii inaboresha fursa za kielimu kupitia upatikanaji wa rasilimali za kitaaluma, kozi za mtandaoni, na jamii za kielimu. Majukwaa kama vile YouTube yanatoa video za mafunzo kuhusu masuala mbalimb, huku vikundi vya kitaaluma vikirahisisha ushirikishaji wa maarifa. Pili, zana hizi zinakuza ujuzi wa kidijitali unaohitajika katika wafanyakazi wa leo. Tatu, zinatoa majukwaa ya ubunifu na ushirikiano katika miradi na wenzao wenzi katika mipaka ya kijiografia."

Aya ya Pili - Hasara (Takriban maneno 80):

"Kinyume chake, matumizi mabaya ya mitandao ya kijamii yanaweza kuathiri vibaya utendaji wa kitaaluma kupitia usumbufu na usimamizi mbaya wa muda. Unyanyasaji wa kidijitali na ufichuzi wa maudhui yasiyofaa yanaweka hatari za kisaikolojia. Zaidi ya hayo, ukweli ulioandaliwa unaowasilishwa katika majukwaa haya unaweza kukuza kulinganisha kwa hila, kuharibu kujithamini. Mashaka ya faragha na masuala ya usalama wa data pia yanajitokeza kama hasara muhimu kwa watumiaji wachanga."

Hitimisho (Takriban maneno 40):

"Kwa kumalizia, ingawa mitandao ya kijamii inatoa faida muhimu za kielimu na kijamii kwa wanafunzi, hasara zake zinahitaji usimamizi wa makini. Matumizi ya usawa kwa msaada wa wazazi na elimu ya ustadi wa kidijitali yanaweza kusaidia kuongeza faida huku ukipunguza hatari."

Vidokezo vya Kuandika Insha:

• Daima panga kwa dakika 5 kabla ya kuandika (toa muhtasari wa hoja kuu)
• Jibu sehemu zote za mada/swali
• Tumia aya kwa ufanisi (wazo moja kuu kwa kila aya)
• Jumuisha sentensi za mada mwanzoni mwa kila aya
• Tumia maneno ya kuunganisha ili kuunda umoja (zaidi ya hayo, hata hivyo, kwa hiyo)
• Badilisha muundo wa sentensi kwa ufasaha
• Acha muda wa kusahihisha makosa

Mikakati ya Maandalizi ya Mtihani

Usimamizi wa Muda Wakati wa Mtihani

• Sehemu A (dakika 70): Dakika 40 kwa maswali ya ufahamu, dakika 30 kwa ufupisho
• Sehemu B (dakika 70): Dakika 25 kwa sarufi, dakika 20 kwa msamiati, dakika 25 kwa uundaji wa sentensi
• Sehemu C (dakika 40): Dakika 5 za kupanga, dakika 30 za kuandika, dakika 5 za kusahihisha
• Daima weka dakika 5-10 mwishoni kwa ukaguzi wa jumla

Mbinu Bora za Kujifunza

Mazoezi ya Kusoma

• Soma matini mbalimb za Kiswahili kila siku (magazeti, majarida, makala za mtandaoni)
• Zoea kufupisha aya kwa maneno yako mwenyewe
• Tambua wazo kuu na maelezo ya kusaidia katika matini
• Fanya kazi ya kuongeza kasi ya kusoma bila kupoteza ufahamu

Mazoezi ya Kuandika

• Andika mara kwa mara kwenye mada tofauti (insha 2-3 kwa wiki)
• Zoea aina tofauti za insha (za hoja, za maelezo, za simulizi)
• Pata maoni kutoka kwa walimu au wenzako kuhusu uandishi wako
• Fanya kazi kwenye makosa ya kawaida ya sarufi yaliyobainika katika uandishi wako

Sarufi na Msamiati

• Jifunza vitu 5 vipya vya msamiati kila siku kwa mifano ya sentensi
• Zoea mazoezi ya mabadiliko ya sentensi mara kwa mara
• Jifunza misemo ya kawaida na nahau za Kiswahili kwa mfumo
• Kagua kanuni za sarufi kwa matumizi ya vitendo

Makosa ya Kawaida Yaepukwe

• Kupuuza maelekezo: Daima soma na ufuate maelekezo yote kwa makini
• Kuzidi kikomo cha maneno: Zoea kuandika ndani ya kikomo maalum cha maneno
• Usimamizi duni wa muda: Shika muda ulipendekezwa kwa kila sehemu
• Kuinuka kutoka kwa vifungu: Tumia maneno yako mwenyewe kwa majibu ya ufahamu
• Kusahau kusahihisha: Daima weka muda wa kukagua makosa
• Insha ya aya moja: Tumia upangaji sahihi wa aya katika insha
• Matumizi mchanganyiko ya lugha: Epuka kuchanganya Kiswahili na Kiingereza katika insha

Rasilimali za Ziada na Marejeo

Vitabu Vinavyopendekezwa

• "Sarufi Maumbo ya Kiswahili" na Kamusi ya Karne ya 21
• "Msamiati wa Kiswahili Sanifu" na TUKI (Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili)
• "Insha za Kiswahili" na Wallah bin Wallah
• "Mbinu za Uandishi wa Insha" na Joseph Mbele
• Vitabu vya Taasisi ya Elimu Tanzania (TIE) vya Lugha ya 2

Rasilimali Maalum za NECTA

• Mitihani ya Zamani ya NECTA: Angalau miaka 5 ya mitihani ya zamani pamoja na mifumo ya ualimu
• Ripoti za Wahakiki: Ripoti za wahakiki wa mitihani zinazobainisha udhaifu wa kawaida
• Mtaala: Mtaala rasmi wa NECTA Lugha ya 2 wa Kidato cha V na VI
• Majibu ya Kielelezo: Majibu ya kielelezo yenye alama kubwa kutoka kwa mitihani ya zamani

Rasilimali za Mtandaoni za Mazoezi

• Mazoezi ya sarufi kwenye tovuti ya TUKI na Taasisi ya Kiswahili ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam
• Programu za kujenga msamiati (Kamusi za mtandaoni, programu ya kujifunza)
• Mazoezi ya usomaji wa kina na aina mbalimb za matini
• Jamii za uandishi kwa maoni juu ya insha

Dokezo la Mwisho: Mazoezi ya kila siku yanafaa zaidi kuliko kukariri mwisho wa mwaka kwa ujifunzaji wa lugha. Jitolee angalau dakika 30-60 kila siku kwa mazoezi ya lugha ya Kiswahili katika maeneo tofauti ya ujuzi.

Onyo: Mwongozo huu umeundwa kwa madhumuni ya kielimu pekee na sio chapisho rasmi la NECTA. Daima shauriana na mtaala wa sasa wa NECTA, mitihani ya zamani, na tangazo rasmi kwa mahitaji ya sasa ya mtihani.

© 2023 Mwongozo wa Mtihani wa Lugha ya 2 | Imeundwa kwa Wanafunzi wa Kiswahili wa Kidato cha Sita

Nambari ya Mtihani: 024 | Karatasi: Lugha ya 2 (Kiswahili) | Kiwango: Cheti cha Kidato cha Sita (ACSEE)